De zee als spiegel van de menselijke nietigheid
In de romantische negentiende eeuw vormde de zee een onuitputtelijke bron van inspiratie voor kunstenaars als William Turner, maar ook voor August Strindberg, Gustave Courbet en James Ensor. In hun werk werd de zee niet enkel een onderwerp, maar een symbool van natuurgeweld, vergankelijkheid en sublieme schoonheid – kortom van het Verhevene. De traditie van de zee als een strijdtoneel om leven en dood leeft voort in het werk van de Vlaamse fotograaf Stephan Vanfleteren, die in zijn opus magnum Transcript of a Sea de zee verbeeldt als bron van ontzag en angst, van ultieme grootsheid en getuige van menselijke nietigheid.
door Ton Hendriks
Vanfleteren deed ongeveer vijf jaar over zijn fotografische verslag van de grauwe en duistere Noordzee, een periode waarin hij steeds meer experimenteerde met onscherpte en beweging, niet alleen omdat het technisch voor de hand lag vanwege de onstuimigheid van de zee en het gebrek aan licht, maar ook om de expressie van zijn emoties vorm te geven.
Hij aanvaardde de onbedoelde imperfecties van zijn opnamen, zoals een slecht ingestelde autofocus, een verkeerde belichting of een rommelige kadrering, in zijn voordeel, want juist hierdoor werd de kracht van de zee in beeld gebracht. Voor hem was de poging om de zee in beeld te brengen vergelijkbaar met het innerlijk van een persoon weergeven via de afbeelding van het gezicht. “Eigenlijk besef ik nu pas dat je de zee niet kan fotograferen. Die bewegende, luide massa tijdens een storm waar de wind je oren afwaait en de koude je neus afvriest, staat ver weg als je naar de foto kijkt in een droog en veilig op kamertemperatuur gebracht museum, waar de foto verticaal, geluidloos en intiem tegen een witte muur hangt. Het verschil kan niet groter zijn. Wat is de zee? Ik heb enkel het vlies dat op haar ligt gefotografeerd. De zee is een volgelopen dal, maar wat er onder de zeespiegel gebeurt heb ik niet gefotografeerd. Enkel de reflectie van de deining van water. Ik zocht de diepte van een oppervlak. Dat kun je doortrekken naar een portret. Uiteindelijk kunnen we ook alleen maar de buitenkant van een mens fotograferen. Maar je hoopt dat je ergens door wat en hoe je het doet iets kan raken, waardoor je misschien iets meer over de persoon kan tonen. Wat de zeespiegel is voor een oceaan, is de huid voor een mens.”
Lees het hele verhaal in Pf #8
De tentoonstelling in Museum voor Schone Kunsten, MSK Gent, Stephan Vanfleteren. Transcripts of a Sea, loopt van 20 september 2025 tot 4 januari 2026. Transcripts of a Sea is ook in boekvorm verschenen bij Hannibal Books, hardcover – 292 pagina’s – 34,7 × 25,5 cm – € 79,95.
Atelier Stephan Vanfleteren, Veurne, België. https://www.stephanvanfleteren.com