De panoramacamera’s van Eddy van Wessel
Viervoudig Zilveren Camerawinnaar Eddy van Wessel fotografeert vrijwel uitsluitend grote conflicten. Maar noem hem geen ‘oorlogsfotograaf’. Hij houdt namelijk helemaal niet van oorlog. Eerder ziet hij zichzelf als iemand die een fotografisch document maakt van de tijdslijn van die conflicten. Die foto’s maakt hij in eerste instantie vooral voor zichzelf: “Je fotografeert altijd waar je in gelooft, of wat je interessant vindt.” In dat opzicht zou je zijn werk zelfs autonoom kunnen noemen. Zijn foto’s vertellen in al hun eenvoud verhalen die zo de diepte ingaan dat je er niet omheen kan en die vinden dan ook in toenemende mate hun weg naar musea en boeken. Die beelden legt hij het liefst vast met een camera die niet veel mensen zullen kennen, maar waar inmiddels bijna iedereen wel de resultaten van heeft gezien.
door Jan Paul Mioulet
Om de complexiteit van de conflicten in alle nuances vast te leggen, kiest Van Wessel voor de subtiliteit van zwart-wit: “Ik denk dat je door middel van zwart-wit zo direct naar de essentie gaat, dat je kleur helemaal niet nodig hebt.” De diepgang in zijn werk komt zowel voort uit een scherp oog en jarenlange ervaring, als door volharding, door steeds weer terug te gaan, waardoor zijn werk steeds verandert. “In Oekraïne was iedereen in de eerste jaren van de oorlog vooral benieuwd naar wat er aan de frontlijn gebeurde, en dan fotografeer je lichamen, medische punten, mensen die uit brandende huizen wegrennen,” vertelt Eddy Van Wessel: “Maar op een gegeven moment verschuift de aandacht, ook bij jezelf.” Inmiddels fotografeert hij ook het nachtleven van Charkiv, dat floreert als nooit tevoren, en legt hij kunsttheaters vast die letterlijk ondergronds gaan, terwijl daarboven de bommen vallen. Het is een even belangrijk deel van de strijd, omdat de Oekraïners weten dat hun volledige cultuur zal worden weggevaagd en uitgewist als de Russen de oorlog zouden winnen. “Oekraïners, zeker met opgroeiende kinderen, weten dan ook waar ze voor vechten. Dat besef is enorm.”
Openstellen
Van Wessel gaat nog geregeld terug naar gebieden waar hij eerder heeft gewerkt, zoals Bosnië en Irak, ook als de conflicten ogenschijnlijk opgelost of geluwd zijn. Hoewel de conflicten steeds verschillend zijn, is zijn werkwijze in wezen altijd dezelfde: “Je moet gewoon op de juiste plek zijn op het juiste moment en dan moet je gewoon de beste foto maken.” Dat vergt wel een bepaalde workflow en vastberadenheid om te komen waar hij wil zijn. In Irak of Syrië moest hij daarvoor geregeld urenlang met commandanten aan de thee zitten en het over voetbal hebben, om van een ‘nee’ een ‘ja’ te maken, en in Oekraïne werkt het allemaal veel meer via hiërarchische lijnen en helpt het om de juiste mensen op hogere niveaus te kennen die je toestemming kunnen verlenen of logistiek kunnen helpen. Ondanks alle voorbereiding is veiligheid nooit gegarandeerd. Tegenwoordig doet hij daarom vaker een stap achteruit dan vooruit, want, zegt hij: “Een goede foto ligt niet altijd op de frontlijn. De meest interessante beelden zijn scènes zonder regels, is absolute anarchie, waarin mensen in hun puurste vorm worden geconfronteerd met wat zich afspeelt.” Dan fotografeert hij geen feiten meer, geen gebeurtenissen, maar gevoelens, ook – of vooral – die van hemzelf. “Op het moment dat ik die overweldiging kan vastleggen die ik zelf voel, dan is het voor mij een goede foto, en wat er dan opstaat, maakt voor mij niet uit.” Dat kunnen mensen zijn, maar wat Van Wessel betreft net zo makkelijk een theepot of een ander voorwerp. “Je moet je echt volledig openstellen, want als ik niks voel, dan kan ik ook niet verwachten dat een ander als kijker iets voelt als hij de foto ziet.”
De kracht van leegte
De zoektocht naar het beste beeld, stopt voor Eddy van Wessel nooit. Het analoge proces helpt hem daarbij. Met analoog kan hij niet terugkijken wat hij net geschoten heeft, waardoor altijd de vraag blijft: heb ik het nou, of heb ik het niet? Voor de zekerheid extra opnames maken, is geen optie. Hij fotografeert met kleinbeeld Leica’s met 36 beelden op een rolletje en een Widelux voor panoramaopnames, waarmee hij 18 opnames per film kan maken. Daardoor moet hij steeds overwegen of een moment een foto waard is. Die beperkingen houden hem gretig. Als hij de kans heeft, zoals in Oekraïne, waar hij met eigen vervoer naartoe kan, dan werkt hij vaak zo lang mogelijk door tot hij emotioneel het punt bereikt waarop hij risico’s minder scherp gaat inschatten en zijn gevoelens afvlakken. Dan is het tijd om terug te gaan. Van Wessel werkt enkel met een digitale Leica M 10 Monochroom als het heel donker is. Overdag geeft hij de voorkeur aan analoog. De textuur van film vindt hij geschikter voor het vastleggen van emoties dan digitaal, dat wel gedetailleerder is, maar ook cleaner. Het behoedt hem er ook voor om gemakzuchtig te worden en dwingt hem om beter te kijken, omdat je niet, zoals met digitaal, gemakkelijk wat extra opnames kan maken.
Glasplaten
Inmiddels heeft hij zelfs al twee reizen met een 18×24-glasplatencamera gewerkt die hij in Charkiv heeft overgenomen van mensen die alles verkochten om een vlucht westwaarts te kunnen bekostigen. De camera had hij in eerste instantie meegenomen naar Nederland, maar voor Van Wessel was het niet meer dan logisch dat de camera terug zou gaan naar Oekraïne om daar ook letterlijk als getuige vast te leggen wat er gebeurt. De glasplaten die hij nog kan krijgen, zijn vaak oud en hebben daardoor een hele lage gevoeligheid, maar het trage werken met de camera geeft Van Wessel nog meer de kans om de tijd even stil te zetten, om de voortrazende finish in te halen, zoals hij het zelf betitelt.
Panoramacamera’s
Hoe mooi het experimenteren met de platencamera ook is, de camera’s waarmee Eddy van Wessel het liefste werkt, zijn zijn panoramacamera’s. Daar heeft hij er twee van: de Hasselblad Xpan en de Widelux. Bij de Xpan ligt de film gewoon vlak en gebruikt hij objectieven die in staat zijn om het beeldformaat van 65×24 mm te belichten. Daarnaast werkt Van Wessel met de Widelux. Ook dit is een panoramacamera, die tot ongeveer 2000 in productie is geweest. Inmiddels zijn de rechten van de camera gekocht door de Amerikaanse acteur Jeff Bridges, die hem opnieuw in productie wil nemen. Bij de Widelux zit de film in een halve boog in de camera en draait het objectief in een tegenovergestelde boog om de film te belichten. Het nadeel hiervan is dat de horizon of andere rechte lijnen gebogen worden weergegeven als de camera niet waterpas wordt gehouden. Daar staat tegenover dat de camera een hele grote beeldhoek heeft, zonder last te hebben van de typische vertekening die optreedt bij het gebruik van groothoekobjectieven. Bij panoramaopnames, zoals met de Xpan, wordt bij het gebruik van korte brandpunten alles wat dichtbij is, overdreven groot weergegeven en worden onderwerpen in de verte verhoudingsgewijs vrij klein. Onderwerpen aan de rand van het beeld worden in verhouding ook breder dan onderwerpen in het midden.
Widelux
De Widelux heeft deze nadelen niet en dat maakt het beeld veel organischer en cinematografischer. “Het mooie is dat ik eigenlijk mijn 35mm beeld heb, wat ik ook met mijn Leica schiet, maar tegelijk pak ik de hele wereld eromheen,” zegt Van Wessel. “Het stukje verhaal, dat je anders isoleert, zet je hierdoor in een breder perspectief.” De camera sluit perfect aan bij Van Wessels manier van kijken. Op panoramaformaat hoeft hij de camera vaak eigenlijk alleen maar voor zijn oog te houden en af te drukken, om erop te krijgen wat hij al lang gezien heeft. Sommige van zijn beste panoramaopnames kenmerken zich, doordat ze bijna deelbaar zijn in twee afzonderlijke foto’s, maar in andere opnames is de leegte rondom een hoofdonderwerp weer een enorme kracht. Dat is te zien in zijn boek Ukraine, dat vorig jaar verschenen is en een middenkatern heeft van uitsluitend panoramafoto’s. De panoramafoto’s vertellen vaak letterlijk een breder verhaal dan de kleinbeeldopnames en nodigen uit om er langer naar te kijken. “Als je mij zegt: je mag maar één camera meenemen, dan kies ik voor de Widelux, absoluut.”
De expositie War Stories: Ukraine van Eddy Wessel in het Nationaal Militair Museum in Soesterberg heeft een update gekregen en is verlengd tot september 2027. Een aanrader.