terug

“Ik wil dat The Enclave de mensen in hun onderbuik raakt”

- First we take Manhattan, 2012 © Richard Mosse / Courtesy of the artist and Jack Shainman Gallery, New York
– First we take Manhattan, 2012 © Richard Mosse / Courtesy of the artist and Jack Shainman Gallery, New York

Ik wil dat The Enclave de mensen in hun onderbuik raakt. Kunst en journalistiek hoeven elkaar niet uit te sluiten; ik gebruik kunst om mensen met hun hart te laten voelen.” Aldus de Ierse fotograaf/kunstenaar Richard Mosse (1980). Hij maakte op zes dubbelzijdige schermen en via twaalf speakers The Enclave, een multimediaal verhaal over de kwart eeuw durende oorlog in Oost-Congo. Richard Mosse reisde vier jaar regelmatig naar het oorlogsgebied. Eerst fotografeerde hij, en in 2012 begon hij met filmen; alles met de infrarode film Kodak Aerochrome. The Enclave – de Ierse inzending voor de Biennale 2013 in Venetie – is vanaf vrijdag 21 maart in Foam te zien.
 - Platon, 2012 © Richard Mosse / Courtesy of the artist and Jack Shainman Gallery, New York
– Platon, 2012 © Richard Mosse / Courtesy of the artist and Jack Shainman Gallery, New York

Kodak Aerochrome

Toen Kodak in 2009 aankondigde dat de in de tweede wereldoorlog ontwikkelde Kodak Aerochrome uit de handel zou gaan, wist Richard Mosse direct dat hij er nog één keer mee wilde werken. De film was ooit bedoeld om het onzichtbare, nl. camouflage, naar voren te brengen. Mosse: “Tijdens de Vietnamoorlog vlogen ze over het oerwoud, filmden met infraroodfilm en zo wisten ze waar ze de napalm moesten gooien”. Richard Mosse reisde met zijn filmrolletjes naar Oost-Congo waar al decennialang een conflict woedt. Sinds 1998 zouden er 5.4 miljoen mensen zijn omgekomen in de jungle-oorlog met zijn verschillende guerilla-milities die zich in het oerwoud verscholen houden. Richard Mosse die geen Frans sprak en geen contacten ter plekke had, beschrijft het achteraf als een ‘intuïtief besluit, een ingeving’. Bevriende fotografen verklaarden hem voor gek maar Richard Mosse raakte bezeten van het idee om deze ‘oorlog zonder sporen’ zoals hij het noemt, met deze speciale infraroodfilm in beeld te brengen. Hij wilde de grenzen van de conventionele oorlogsfotografie met zijn strakke regels verleggen. Het begon met de ‘metafoor van de film die onzichtbare dingen zichtbaar maakt’, zegt de kunstenaar; gaandeweg openbaarde zich door de rode snoepkleuren en hun ‘surreële en psychedelische effect’ een nieuwe versie van de werkelijkheid.

- Safe from harm, 2012 © Richard Mosse / Courtesy of the artist and Jack Shainman Gallery, New York
– Safe from harm, 2012 © Richard Mosse / Courtesy of the artist and Jack Shainman Gallery, New York

Een cyclus

Fotograaf Richard Mosse reisde eerde naar Irak, Iran, Afghanistan, Gaza, Haiti en voormalig Joegoslavië. Overal vond hij de sporen van oorlog zegt hij. ‘’Als de Amerikanen een appartementenblok in Irak bombardeerden, was er direct een sublieme ruïne. Je hoefde alleen je camera maar te richten; de sporen van oorlog lagen overal in het landschap verspreid.” In Oost-Congo is dat niet zo omdat de oorlog een cyclus is – overigens net als The Enclave die geen begin of einde heeft. Een cyclus waarin mensen tijdelijke huizen bouwen omdat ze toch weer moeten vluchten, waar rebellengroepen rondtrekken en er telkens nieuwe bijkomen, en waar – tenslotte – de jungle alles razendsnel overwoekert en zo de sporen letterlijk uitwist. Gefascineerd door dat vluchtige en onzichtbare van het conflict in Oost-Congo maakte Richard Mosse het persoonlijke  kunstwerk The Enclave – geheel gebaseerd op zijn eigen ‘ervaringen, dromen en nachtmerries’.
Aanvankelijk fotografeert Mosse maar hij raakt overtuigd dat bewegend beeld sterker zal werken. Hoe kun je bijvoorbeeld het gegeven dat er in Oost-Congo 1 vrouw per minuut verkracht wordt, vastleggen? Of de voortdurende angst daarvoor of voor ander geweld? “Documentaire fotografie is heel concreet. Documentaire fotografen hebben iets nodig voor hun lens, anders is er geen foto.”

- Vintage violence, 2011 © Richard Mosse / Courtesy of the artist and Jack Shainman Gallery, New York
– Vintage violence, 2011 © Richard Mosse / Courtesy of the artist and Jack Shainman Gallery, New York

Conflict tussen esthetiek en ethiek

Richard Mosse vindt film en foto totaal verschillende media. Met zijn eigen foto’s is hij eindeloos bezig met de juiste print en de perfectie ervan, zegt hij. Daarom wil Richard Mosse bij vertoning van The Enclave het liefst ook een aparte ruimte met ingelijste foto’s zodat mensen het verschil kunnen ondergaan. Een goede foto heeft een zekere tijdloosheid en kan uitnodigen tot reflectie, een foto is “veranderbaar en passief’ stelt Mosse, terwijl film of video juist beweegt en per definitie aan tijd vastzit. Video en film hebben een andere kracht zegt hij. “Ze kunnen je recht in je hart raken, je bij de keel grijpen, zonder eerst door de voorkant van je hersenen te hoeven gaan. Dat komt ook omdat film geluid heeft”. Componist Ben Frost die de laatste reis meeging, maakte de soundtrack voor The Enclave die bestaat uit authentiek geluid en muziek. Op slechts enkele momenten loopt het geluid synchroon met de filmbeelden. Hiermee wil Richard Mosse de hand van de makers laten zien. Volgens hem pretenderen veel fotojournalisten dat ze afwezig zijn bij het maken van foto’s. “Maar ze staan op de voorgrond. Ik vind dat een oneerlijke manier; het moet niet verborgen zijn. Het is belangrijk te laten zien wie het maakte.”

Drag 2012 C Richard Mosse  Courtesy of the artist and Jack Shainman Gallery, New York
– Drag 2012 C Richard Mosse Courtesy of the artist and Jack Shainman Gallery, New York

Met The Enclave wil Richard Mosse de kijkers in een plek brengen ‘waar ze met zichzelf moeten overleggen wat het voor hen betekent’. In die zin is fotojournalistiek wezenlijk anders zegt hij; die slaat de kijker om de oren met wat je moet zien. The Enclave is geen nieuwsjournalistiek maar ‘meer filosofisch’, aldus Mosse. De multimediale installatie probeert op verschillende manieren met het verhaal van de oorlog in Oost-Congo te werken. De sleutel is de schoonheid die Richard Mosse gebruikt; de schoonheid van het Congolese landschap, de feeërieke kleuren, de soms bedwelmende muziek en geluiden. “Schoonheid is het scherpste gereedschap in de gereedschapskist. Ik gebruik het niet om emoties te manipuleren maar ik wil dat de schoonheid de mensen overweldigt. Als een caleidoscoop bied ik hen verschillende perspectieven. Zo worden ze op een ander been gezet, hun verwachtingspatroon wordt doorbroken, er is desoriëntatie, totdat ze zich gaan realiseren dat dit prachtige landschap een menselijke tragedie verbergt, en dat er een conflict is tussen esthetiek en ethiek.”
Richard Mosse reist dit jaar met The Enclave van New York naar Australië, en door Europa en Canada. Hij heeft wel twaalf solo-tentoonstellingen. Veel te veel vindt hij zelf; hij verliest er een jaar werken door. “Maar”, zo zegt hij, “ik ben het verschuldigd aan de mensen in Oost-Congo. Oost-Congo heeft mijn leven en mijn verbeelding verzadigd, het laat me nooit meer los. Het vloeit als bloed door mijn aderen.”
The Enclave is te zien van 21 maart tot 1 juni in fotografie museum Foam
Fotografie en samenstelling: Richard Mosse
Film: Trevor Tweeten
Geluid en muziek: Ben Frost
 
Nog meer zien, bekijk ook het film-interview met Richard Mosse gemaakt door Frieze

 
 


Bekijk ook deze items